Gracze wcielają się w znamienitych Rycerzy Okrągłego Stołu, którzy starają się dowieść królowi Arturowi, że to właśnie oni najbardziej zasługują na godność namiestnika świeżo podbitych ziem.

Gra polega na zajmowaniu włości (i staraniach, by je utrzymać), ulepszaniu ich przez stawianie uli i młyna wodnego, najmowanie włodarzy itd., tak aby przynosiły wyższy dochód — a dzięki temu na budowaniu pocztu rycerzy i zbrojnych, którym można powiększać swój stan posiadania.

Choć strategia wojskowa jest ważna (współbracia rycerze chętniej ustępują ze swych ziem, gdy pokaże im się odpowiednią siłę!), to właśnie równowaga między gospodarką a wojskiem jest kluczem do zwycięstwa.

Zasady podzielone są na trzy części:

A  Zasady podstawowe i warunki zwycięstwa: szybka i prosta wersja gry, przeznaczona na pierwszą rozgrywkę oraz na każdą partię, gdy czasu jest niewiele.

B  Zasady opcjonalne: można ich używać zarówno z grą podstawową, jak i zaawansowaną. Dodają reguły pogody, zamków, najazdów, rzutów losu itd.

C  Zasady zaawansowane: wprowadzają budowę kościołów i kręgów kamiennych, wizyty króla Artura oraz Punkty Czci.

W całych zasadach dowódca twoich sił — Rycerz Okrągłego Stołu — nazywany jest lordem, dla odróżnienia od pozostałych rycerzy w twoich oddziałach.

Plansza przedstawia żyzną dolinę gdzieś w głębi wiejskiej Brytanii czasów Artura. Na początku gry nie ma ona namiestnika. Ziemia podzielona jest na włości.

Typowa włość obejmuje wieś, kilka jednostek pól ornych uprawianych przez chłopów dla siebie i swego pana oraz jednostki pastwisk lub lasu. Większość włości ma cztery jednostki ziemi, ale niektóre mają ich więcej albo posiadają prawa do rzeki na swojej granicy. Dlatego jedne włości są cenniejsze od innych, a pogoda wpływa na różne rodzaje ziemi w różny sposób (zob. Zasady opcjonalne).

Włości łączą drogi, którymi twoje oddziały niosą sąsiadom twe mądre i sprawiedliwe rządy. Wzdłuż dróg rozstawione są kamienie milowe, którymi mierzy się ruch. Środek włości zawsze leży o milę od najbliższych kamieni milowych. Gdzieś we włości stoi dom większy od pozostałych — to dwór. Innymi elementami doliny są rzeka i przecinające ją mosty oraz obszary wzniesień.

Na planszy znajdują się też opactwo Carse i przeorat Bestly — dwa niezależne, lecz bogate zgromadzenia zakonne.

Ponieważ podstawowe zasady Excalibura są nieskomplikowane, można się ich uczyć w trakcie pierwszej rozgrywki, sprawdzając szczegóły poszczególnych reguł w miarę jak pojawiają się w grze.

Najpierw każdy gracz wybiera zestaw żetonów. Weź żeton Rycerza Okrągłego Stołu (sir Gawaine, sir Lionel itd.), jednego rycerza (poziom 6) i dwóch zbrojnych (poziom 3). Każdy gracz wybiera drogę, którą wejdzie na planszę; drogi te powinny leżeć jak najdalej od siebie. Każdy gracz bierze kartkę papieru (lub kserokopię karty rozkazów ze strony 24), pisze „Skarbiec”, a pod spodem wpisuje 11 bezantów (w Brytanii Artura jednostką monetarną jest bezant). Można zaczynać grę.

Czas gry dzieli się na pory roku. Gra zaczyna się jesienią: gracze wprowadzają swoje oddziały do pierwszej włości, jaką napotkają na planszy. Na tym kończy się ruch tej pory roku i każdy gracz może teraz uznać tę włość za swój majątek, biorąc jej kartę i kładąc ją przed sobą. Nastał koniec jesieni, czas żniw, można więc pobrać dochód ze swojej włości. W tym celu spójrz na tabelę dochodu na karcie włości. Ponieważ masz we włości rycerza, który zbiera dochód, lecz włość była nienadzorowana (zob. rozdział 5), dochód wyniesie 5 Bz. Dodaj go do skarbca.

Nadchodzi zima, dając ci czas na uporządkowanie majątku. Obejmuje to opłacenie oddziałów według stawki 4 Bz rocznie za rycerza i 2 Bz rocznie za zbrojnego. Ponieważ sobie samemu płacić nie musisz, rachunek powinien wyglądać tak:

Odejmij te pieniądze od skarbca (ciężkie jest życie lorda!).
To, co zostanie, możesz przeznaczyć na ulepszenie włości, najęcie nowych oddziałów albo jedno i drugie.
Na tym etapie warto przeczytać poniższy rozdział o ulepszaniu włości i korzyściach z poszczególnych ulepszeń. Gdy wydasz już skarbiec, a resztę zimy spędzisz na hulankach i swawolach, pory roku dobiegają do wiosny.
Od tej chwili gracze muszą przed każdą porą roku pisać rozkazy i starannie planować strategię. Przeczytaj rozdziały o czasie gry (strona 6) oraz o ruchu i pisaniu rozkazów (strona 9).

Ponieważ każdy gracz będzie już zapewne miał oprócz lorda co najmniej dwóch rycerzy, najlepiej może być zostawić jednego rycerza (najmłodszego stażem) we włości, by nadzorował zasiewy i tym samym zwiększył jej dochód, a pozostałych wysłać na zdobywanie kolejnych włości. Gracze mogą też chcieć użyć wszystkich rycerzy, by zagarnąć jak najwięcej włości.

Teraz gracze muszą przed każdą porą roku pisać rozkazy. Po zapisaniu rozkazów wszyscy gracze wykonują ruch pierwszej fazy. Oddziały różnych stronnictw, które zakończyły fazę w tym samym miejscu, staczają walkę (przeczytaj rozdział 8 o walce). Potem wykonuje się ruch i walki drugiej oraz trzeciej fazy. Tak kończy się wiosna.

Każdy rycerz, łącznie z lordem, który zakończy porę roku we włości niedzierżonej przez lorda, może ją teraz zająć dla swego pana. Gracz bierze wtedy kartę włości.

Każda włość, w której rycerz spędził całą wiosnę bez ruszania się z miejsca, jest „nadzorowana”. Karty włości nadzorowanych trzymaj odkryte, nienadzorowanych — zakryte. Lato i jesień rozgrywa się tak samo, z tym że włość raz nadzorowana wiosną nie wymaga już dalszej opieki, co uwalnia rycerzy do innych zadań. Zadbaj też o to, by na koniec jesieni w każdej włości (w miarę możności) stał rycerz, jeśli chcesz uzyskać najwyższy dochód.

Koniec jesieni to żniwa. Oblicz dochody zgodnie z rozdziałem 5 (viii). Pamiętaj, by przy obliczaniu dochodów uwzględnić zarówno rodzaj oddziału, jak i nadzór.

Dotarłeś właśnie do drugiej zimy — wykonaj więc czynności zimowe starannie i w podanej kolejności. Po tej zimie gracze powinni mieć więcej włości, lepszy dochód i wyznaczone terytorium, którego można bronić i z którego można się rozrastać. Walk powinno być niewiele — może potyczka lub dwie, ledwie przedsmak tego, co nadejdzie!

W tym momencie powinieneś już znać wszystkie podstawowe zasady i mieć niezłe pojęcie, jak grać. Oto kilka wskazówek zebranych podczas testów.

1.   Równoważ rozwój gospodarczy i wojskowy. To znaczy: każdej zimy dziel dostępną gotówkę między rozbudowę włości a nowe oddziały. Zwykle to lord, który w okolicach półmetka gry ma najwyższy wolny dochód, ma największe szanse na zwycięstwo, bo co roku może swobodnie wydawać na nowe oddziały.

2.   Nie walcz dla samej walki. Uczyń walkę częścią strategii, a nie celem samym w sobie. Planuj ofensywy starannie i wyznaczaj realistyczne cele.

3.   Różne włości mają różną wartość. Gdy jesteś pod presją, chroń włości o wysokiej wartości, nawet za cenę porzucenia innych.

4.   Skrupulatnie uwzględniaj walory obronne, takie jak przesmyki, mosty itp. Mogą znacznie ułatwić utrzymanie włości albo spowolnić ofensywę przeciwnika na tyle, byś zdążył ściągnąć posiłki.

5.   Nie werbuj więcej oddziałów, niż zdołasz opłacić następnej zimy. Brak pieniędzy oznacza brak możliwości.

Excalibur jest nietypowy, bo nie ma w nim tur. Cały ruch i wszystkie działania są jednoczesne, co jest znacznie bardziej realistyczne i daje szybszą, wymagającą większych umiejętności grę.

i. Czas gry: gra dzieli się na pory roku. W trakcie pory roku gracze mogą wykonywać określone działania, a mianowicie:

• WIOSNA: kampania. Nadzór nad włościami.
• LATO: kampania.
• JESIEŃ: kampania. Żniwa i dochody.
• Oddziały wracają do najbliższej przyjaznej włości.
• ZIMA: (wykonuj ściśle w tej kolejności)
• Zwolnij niechcianych zbrojnych.
• Opłać dotychczasowe oddziały.
• Ranni żołnierze zdrowieją.
• Awansuj młodsze oddziały o jedną klasę.
• Najmij nowe oddziały.
• Ulepszaj włości, najmuj włodarzy itd.
• Przemieść oddziały między włościami.

ii. Kampania: wiosna, lato i jesień to tzw. pory kampanii. Podstawowy przebieg każdej pory kampanii jest następujący:

1.   Wszyscy gracze piszą rozkazy na daną porę roku.

2.   Wszyscy gracze wykonują ruch pierwszej fazy. Rozstrzygnij walki.

3.   Wszyscy gracze wykonują ruch drugiej fazy. Walka.

4.   Wszyscy gracze wykonują ruch trzeciej fazy. Walka.

5.   Nowe włości zajęte w tej porze roku zostają przejęte, a ich karty przechodzą do nowych właścicieli.

iii. Zima: zimą gracze wykonują czynności wymienione powyżej w podanej kolejności. Na początku zimy każdy gracz musi ogłosić wszystkim pozostałym swój dochód brutto oraz dochód netto po opłaceniu oddziałów. Jeśli gracz nie może opłacić swoich oddziałów, musi wykonać rzuty lojalności opisane w rozdziale 11.

Gdy gracze dojdą do punktu „Przemieść oddziały”, jako pierwszy przemieszcza oddziały i włodarzy gracz o najwyższym dochodzie brutto z tej jesieni, i tak dalej w dół kolejności. Jeśli włość nie ma bezpośredniego połączenia drogą z innymi włościami danego gracza, oddziałów w niej stojących nie można przemieszczać.

Oddziały wrogich stronnictw, które na koniec fazy zajmują ten sam kamień milowy lub środek włości, mogą stoczyć walkę. Do walki dochodzi, jeśli chce jej którakolwiek ze stron. Walki można uniknąć, jeśli obie strony sobie tego życzą.

i. Rundy walki: walkę toczy się w rundach. Po dwóch rundach — i po każdej kolejnej — każda ze stron może wycofać się ze starcia, stosując zasady ruchu z rozdziału 6. Jeśli po rundzie obie strony zdecydują się wycofać, obie postępują według wskazówek dla oddziałów pokonanych.

ii. Wyniki walki: wynik rundy walki rozstrzyga się następująco:

(a)   Każdy gracz sumuje siłę bojową swoich oddziałów, rzuca kością i dodaje wynik. Daje to Wartość Ataku (WA) każdej ze stron.

(b)   Porównaj Wartości Ataku. Wyższa WA staje się stroną silniejszą, niższa WA — stroną słabszą.

(c)   Korzystając z różnicy Wartości Ataku, odczytaj wynik dla każdej ze stron z poniższych tabel.

Opactwo Carse i przeorat Bestly to niezależne zgromadzenia zakonne, których żaden gracz nie może posiadać (są własnością Kościoła!). Jednakże dochód z ich uczciwej pracy jest znaczny, a że to ludzie pokoju, stanowią kuszący cel jesiennego najazdu… Ujmijmy to inaczej: jeśli ty się tym nie zajmiesz, zajmie się któryś z pozostałych....

i. Najazd na opactwo i przeorat: gracze mogą jednak jesienią najechać opactwo i przeorat, by zawłaszczyć ich dochód. Dokonuje się tego, mając siły na ich terenie na koniec jesieni. Dochód z każdego z nich wynosi 6 Bz w roku złym i przeciętnym, a 8 Bz w roku dobrym.

ii. Wiele sił: jeśli dwóch graczy ma jednocześnie siły w tym samym zgromadzeniu, obowiązują następujące zasady:

(a)   Obie siły mogą stoczyć walkę o dochód. Ponieważ jednak stoją na poświęconej ziemi, jeden z graczy może wycofać swoje siły przed rozpoczęciem walki, a nie dopiero po dwóch rundach.

(b)   Mogą też uzgodnić podział dochodu.

iii. Powrót do włości: na koniec jesieni grupa najeźdźców zawsze wraca do najbliższej przyjaznej włości.

Od czasu do czasu gracze bywają na tyle nierozważni, by pozwolić swemu lordowi zginąć w bitwie albo umrzeć na zarazę (zasady opcjonalne). Gdy przydarzy się to nieszczęście, obowiązują następujące zasady:

i. Odwrót do włości: po śmierci lorda wszystkie oddziały tego gracza do końca danej pory roku zmierzają ku najbliższej włości należącej do gracza, ignorując wszelkie inne zapisane rozkazy. Gracze mogą wybierać trasy tak, by omijać oddziały innych graczy, ale muszą się poruszać. Na koniec pory roku wszystkie oddziały nieznajdujące się w macierzystych włościach umieszcza się w najbliższej ich włości (licząc w milach).

ii. Reszta roku: gracz nie może pisać kolejnych rozkazów przez pozostałe pory kampanii tego roku, choć jego oddziały mogą bronić włości, które aktualnie zajmują.

iii. Mianowanie nowego lorda: zimą nowym lordem można mianować rycerza klasy A (jeśli żaden rycerz klasy A nie jest dostępny, gracz musi przeczekać rok, aż jakiś będzie).
Aby mianować nowego lorda, wykonaj następujące kroki:

(a)   Twój główny Rycerz Okrągłego Stołu nie żyje, nie może więc brać udziału w dalszej grze. Musisz zatem wskazać rycerza klasy A, który go zastąpi.

(b)   Zanotuj numer identyfikacyjny wybranego rycerza na karcie rozkazów. Od teraz to on jest twoim lordem.

(c)   Jego siła bojowa pozostaje taka sama jak dotąd, ale jeśli zginie w bitwie, musisz powtórzyć opisaną wyżej procedurę.

Choć zbrojnych można zwolnić ze służby na początku zimy, lord nigdy nie może zwolnić nikogo ze swego pocztu rycerzy. Lord musi opłacić ze skarbca tylu rycerzy, ilu zdoła, i nie wolno mu zatrzymywać żadnych pieniędzy, dopóki rycerze pozostają nieopłaceni.

i. Nieopłacony poczet: jeśli jednak środków nie starcza na opłacenie wszystkich rycerzy, wówczas wszyscy nieopłaceni i częściowo opłaceni rycerze zostają zwolnieni ze służby.

ii. Rzuty lojalności: po zwolnieniu nieopłaconych rycerzy pozostali wykonują rzut lojalności, by sprawdzić, czy chcą dalej służyć lordowi, którego nie stać nawet na opłacenie tych, co zarabiają na życie umieraniem za niego!

Rzuć kością za każdego rycerza. Przy wyniku 5 lub 6 rycerz dezerteruje i zostaje usunięty z gry, zabierając ze sobą swój żołd. Gracz może teraz przegrupować siły w obrębie swoich włości jak w normalnej grze.

Pogoda w oczywisty sposób wpływa na zbiory, a więc i na dochody. Przyjmuje się jednak, że jej wpływ na las jest bardzo mały, dlatego poniżej opisano tylko dochody z pól ornych, pszczelarstwa i rzeki.

i. Ustalanie pogody: rzuć kością na koniec wiosny, lata i jesieni. Przesuń znacznik pogody po torze pogody o tyle pól, ile wypadło. Pozycja znacznika na koniec jesieni określa pogodę roku. Możliwe są trzy wyniki: rok zły, przeciętny i dobry.

„Lecz sir Lancelot schronił się w swym warownym zamku... wtedy nadciągnął sir Gawaine z ogromnym wojskiem i obległ wszystko wokół, i miasto, i zamek, i toczono zaciętą wojnę po obu stronach.”

Le Morte D'Arthur. Księga xx, rozdział 11.

i. Dwory: każda włość ma na swoim środku warowny dwór. Gracz musi dzierżyć włość, by móc korzystać z dworu w sposób opisany niżej.

Gdy jakaś siła atakuje włość, obrońca ma trzy możliwości:

(a)   Bronić się w otwartym polu przy normalnych wartościach ataku. Najeźdźca nie może plądrować ani przechodzić przez włość.

(b)   Wycofać się do dworu. Najeźdźca może wtedy albo zaatakować dwór — w takim razie obrońca otrzymuje premię +5 do Wartości Ataku, odzwierciedlającą lepszą pozycję obronną — albo, nie zważając na tchórzy zamkniętych we dworze, splądrować włość (zasady plądrowania niżej) i w następnej fazie ruchu lub porze roku przejść przez włość.

(c)   Obrońca może walczyć w otwartym polu przez dwie rundy, a potem wycofać się do dworu. Atakujący może wtedy splądrować włość i przejść przez nią w następnej fazie ruchu lub porze roku.

ii. Zamki: gracze mogą kupować zamki w cenie 10 Bz. Gdy zamek stoi we włości, obrońcy mają Wartość Ataku zwiększoną o +5, walcząc w otwartym polu, lub o +10, jeśli zdecydują się zaszyć w zamku. Najeźdźca ma te same możliwości co wyżej. Raz zbudowany zamek pozostaje do końca gry, zmieniając właściciela wraz z zajęciem włości.

iii. Oblężenie: siły najeżdżającego gracza mogą oblegać siły innego gracza, które wycofały się do dworu lub zamku, pozostając we włości do następnej pory roku. Siły oblegające mogą plądrować tylko w pierwszej porze roku.

Na koniec trzeciej fazy ruchu drugiej pory roku oblężenie uznaje się za udane i siły broniące się będą walczyć przy normalnych wartościach ataku. Do włości można wprowadzać nowe siły, by wzmocnić którąkolwiek ze stron (o ile nie przekroczą limitu liczebności), lecz jeśli obrońca wprowadzi do włości nowe siły, musi dojść do bitwy.

Gracze mogą siać spustoszenie u innych stronnictw, prowadząc wojnę gospodarczą i atakując ich źródła dochodu. Skromny najazd na kluczową włość — powiedzmy tę z młynem wodnym — potrafi całkowicie wywrócić starannie zbilansowany budżet innego lorda. Widok tego to czysta rozkosz!

i. Aby plądrować: oddziały wkraczające do włości innego gracza mogą plądrować, o ile:

(a)   włość jest nieobsadzona, lub

(b)   siły broniące wycofały się do dworu lub zamku.

Plądrujące oddziały mogą:

(a)  Spalić wszystkie pola orne przy rzucie 2-6. Rzucaj za każde pole orne we włości. Jeśli spłonęło, połóż znacznik dymu na jednostce ziemi.

(a)  Zniszczyć wszystkie ule przy rzucie 2-6. Jeśli ul zniszczono, zdejmij go.

(c)   Złupić dobra i gotówkę. Plądrujący gracz rzuca kością i dodaje tyle bezantów do swego skarbca (gracz broniący się nie musi tych pieniędzy odejmować).

(d)   Spalić młyn wodny przy rzucie 4-6. Jeśli zniszczony, zdejmij go z planszy.

(e)   Zabić włodarzy przy rzucie 5-6. Jeśli zabici, zdejmij ich z planszy.

ii. Wpływ plądrowania na dochód: przy żniwach odejmij 1 bezant od dochodu za każde pole orne ze znacznikiem dymu. Po żniwach zdejmij znacznik dymu.

iii. Plądrowanie podczas oblężeń: gracz oblegający siły innego gracza we dworze lub zamku może plądrować włość, jak opisano wyżej.
Uwaga: plądrowanie to czynność zastępująca walkę. Oddziały biorące udział w walce nie mogą plądrować.

Gdy graczom kończy się czas na grę, gdy chcą grać do ustalonej godziny albo z innego powodu skrócić Excalibura, przeprowadza się opisaną niżej wycenę majątku graczy, by wyłonić zwycięzcę.
Ten system wyceny można też stosować w grze turniejowej, w której każda partia trwa np. dwie godziny, po czym przeprowadza się wycenę.

i. Wycena w grze podstawowej.

i. Każdą posiadaną włość wyceń na 15 Bz.
ii. Wszystkie ulepszenia wyceń według wartości nominalnej, np. włodarze po 2 Bz, ule po 2 Bz itd.

iii. Rycerzy wyceń po 4 Bz, a zbrojnych po 2 Bz. iv. Zsumuj wszystko wraz z posiadaną gotówką.

v. Zwycięzcą zostaje gracz z najwyższą kwotą po wycenie.

ii. Wycena w grze zaawansowanej: w grze zaawansowanej zamień bezanty na Punkty Czci w stosunku 1 Bz = 1 PC, dodaj posiadane już Punkty Czci — otrzymasz sumę i zwycięzcę.

Gra zaczyna się jak zwykle jesienią, a kończy z końcem jesieni dziesięć lat później. Zwycięzcą zostaje gracz, który w ciągu tych dziesięciu lat zgromadzi najwięcej Punktów Czci.

Gracze zdobywają Punkty Czci, gromadząc dochód oraz budując kościoły lub kręgi kamienne. Co pewien czas król Artur składa wizytę i przyznaje Punkty Czci.

Króla Artura żywo obchodzi duchowe dobro jego nowych poddanych i każdy lord pragnący pozyskać jego względy dobrze zrobi, słuchając jego sugestii. Sugeruje on budowanie miejsc kultu, by krzewić życie duchowe twoich chłopów. Swoje zadowolenie z twojej troski okaże podczas objazdów inspekcyjnych.

i. Lordowie chrześcijańscy: tylko lordowie chrześcijańscy mogą budować i posiadać kościoły. Nie mogą budować ani posiadać kręgów kamiennych. Tylko chrześcijanie mogą niszczyć kręgi kamienne.

ii. Lordowie druidzcy: tylko lordowie druidzcy mogą budować i posiadać kręgi kamienne. Nie mogą budować ani posiadać kościołów. Tylko lordowie druidzcy mogą niszczyć kościoły.

iii. Zmiana religii: gracz może zmienić religię w dowolnym momencie gry, niszcząc wszystkie posiadane miejsca kultu swojej dotychczasowej religii i opowiadając się za nową religią.

„Wtedy król kazał wznieść i urządzić w tym samym miejscu, gdzie stoczono bitwę, piękne opactwo, i uposażył je hojnie, i kazał je zwać Opactwem La Beale Adventure.”

Le Morte D'Arthur. Księga 4, rozdział iv.

i. Granice parafii: parafię tworzy grupa włości. Wszystkie włości w parafii są zgrupowane razem, a ich nazwy wydrukowano na planszy tym samym kolorem.

ii. Budowa w parafii: parafia może zawierać najwyżej jeden kościół i jeden krąg kamienny (ale nie dwa obiekty tego samego rodzaju).
Kościoły i kręgi kamienne buduje się zimą, w fazie ulepszania włości; budowa kosztuje 10 Bz. Aby wznieść miejsce kultu, gracz upewnia się, że parafia nie zawiera już miejsca kultu tego

rodzaju, płaci pieniądze ze skarbca i kładzie odpowiedni żeton na pastwisku we włości leżącej w wybranej parafii.

iii. Rywalizacja o miejsca budowy: jeśli więcej niż jeden gracz chce w tej samej parafii tej samej zimy zbudować ten sam rodzaj miejsca kultu, pierwszeństwo ustala się następująco:

(a)   Budować może gracz posiadający najwięcej włości w parafii.

(b)   Jeśli obaj gracze mają tyle samo włości, prawo do budowy licytuje się i przypada ono temu, kto zaoferuje najwięcej.
(Jeśli gracze chcą tej samej zimy zbudować w parafii różne miejsca kultu, obaj mogą to zrobić.)

iv. Wartość: przy każdej wizycie król Artur przyznaje Punkty Czci następująco:

(a)   20 Punktów Czci za każdy kościół lub krąg kamienny we włości, którą gracz posiada w chwili wizyty, o ile w tej parafii nie ma innego miejsca kultu.

(b)   Gdy parafia zawiera zarówno kościół, jak i krąg kamienny, król przyznaje 10 Punktów Czci

każdemu graczowi posiadającemu włość, w której stoi dany obiekt.

v. Własność: kościoły i kręgi kamienne nie mają wartości ataku ani obrony, a ich własność przechodzi wraz ze zmianą właściciela włości, w której je zbudowano.

vi. Zniszczenie: lord druidzki, który zdobędzie kościół, musi go zniszczyć natychmiast po zajęciu włości. Podobnie lord chrześcijański, który zdobędzie krąg kamienny.

Mimo pilnych obowiązków w innych częściach królestwa Artur kilkakrotnie w ciągu gry złoży wizytę, by ocenić starania swoich sług w budowaniu zasobnego i kwitnącego majątku.

i. Postęp: na początku każdej jesieni rzuć kością, by ustalić, jaki postęp poczynił król Artur w drodze do swojej następnej wizyty. Przesuń żeton króla Artura po drodze z Camelotu ku planszy o liczbę pól wskazaną kością.

ii. Wizyta Artura: gdy łączna suma corocznych rzutów osiągnie dziesięć, król przybywa. Król oceni teraz postępy każdego gracza. Odbywa się to następująco:

(a)   Za każdy bezant dochodu tej jesieni przyzna 1 Punkt Czci.

(b)   Przyzna 20 Punktów Czci za każdy posiadany kościół i krąg kamienny, gdy stoi on samotnie w parafii.

(c)   Przyzna 10 Punktów Czci za każdy posiadany krąg kamienny i kościół, gdy dzieli on parafię z obiektem drugiej religii.

(d)   Odejmie 15 Punktów Czci, jeśli w chwili wizyty gracz ma oddziały w opactwie lub przeoracie.

Uwaga: postęp króla w drodze z Camelotu ku planszy zaznacza się na karcie z tabelą efektów pogody.

Punkty Czci przyznawane są podczas wizyt króla, jak opisano wyżej, a gracze powinni prowadzić sumę przyznanych Punktów Czci. Raz przyznanych Punktów Czci nie można stracić, a po dziesięciu latach o zwycięzcy decyduje wyłącznie ich suma. Punktów Czci nie można w trakcie gry sprzedawać, wymieniać ani spieniężać, a suma punktów gracza nie może spaść poniżej zera.

Po dziesięciu latach król Artur przybędzie z ostateczną oceną.
Na koniec jesieni dziesiątego roku przyznaj więc Punkty Czci jak zwykle, niezależnie od tego, czy król był z wizytą w zeszłym roku, czy nie. Ostateczne sumy Punktów Czci dają końcowe wyniki gry,

a gracz z największą liczbą Punktów Czci zostaje zwycięzcą.

Podstawowe pomysły na Excalibura chodziły mi po głowie od kilku lat. Feudalna gra w małej skali, o podjazdowej wojnie lokalnych panów o bogactwo ziemi. Nie przypominałem sobie, by ktoś zrobił już grę w tym duchu, a wszystkim, z którymi o niej rozmawiałem, pomysł zdawał się podobać (w odróżnieniu od wielu innych pomysłów, którymi raczę nieszczęśników pracujących lub mieszkających w zasięgu mojego głosu!). Ale w tej grze ważna miała być nie tylko walka, lecz zdolność utrzymania pocztu — z moich lektur jasno bowiem wynika, że największym utrapieniem każdego pana feudalnego było wyciśnięcie z ziemi dość pieniędzy, by utrzymać poczet i pozycję.

Wczesne przymiarki do planszy były mapą o szczegółowości map sztabowych, z zaznaczonym każdym kamieniem. Gracze na tyle nierozważni, by stoczyć bitwę, musieli budować teren w dużej skali z wycinanych elementów na zupełnie osobnym polu gry. Zasady walki były tak złożone jak przepisy bitewnych gier figurkowych... nie — one były przepisami gry figurkowej. Gdy niewielka potyczka na początku partii trwała czterdzieści minut, a dwaj pozostali gracze zbijali bąki, stało się jasne, że potrzeba gruntownej zmiany podejścia.

Nie wiem, jak pracują inni projektanci gier, ale po nieudanym pierwszym teście mój stosunek do pomysłu zmienia się dramatycznie: z chłopięcego zachwytu nad genialnością idei szybko przechodzi w rozgoryczenie porażką. Pomysł musi z powrotem wkraść się w łaski, nim znów zostanie wypuszczony! Gra leżała więc odłogiem przez

około dwa lata, podczas gdy w mojej głowie powoli zachodził proces przebudowy. Aż wreszcie, w parny żar sierpniowego niedzielnego popołudnia 1988 roku, zerwałem się ze smyczy, usiadłem pod brzozami w głębi naszego ogrodu i spisałem — właściwie w całości — cały zestaw zasad drugiej wersji gry. W poniedziałek ją przetestowaliśmy i nagle mieliśmy grę, a nie pobojowisko. Po sześciu miesiącach nieubłaganych testów i poprawek wyłoniła się ostateczna wersja gry, bardzo podobna do tej z sierpniowej niedzieli. Czas zrobił swoje.

Koncepcja gry: Julian Musgrave.
Rozwój gry: Chris Courtiour, Richard Milner, Jamie Walker, Dieter Schmidt.
Grafika pudełka: Ed Dovey.
Plansza, żetony i karty włości: Frank Gerwin.
Wszystkie projekty gry, grafiki, koncepcje, elementy i mechanizmy są własnością Wotan Games 1988, 1989 & Citadel (Niemcy) 1989.